Претходен број

Контрапункт

Големата тајна на македонската култура

Никола Гелевски

Тајната на породениот збор е: поголемиот дел од македонската државна култура е тешко срање!

„Гарганутуа и Пантагруел“, славниот роман на Франсоа Рабле (1494-1553) е една од најзначајните книги на сите времиња (интегрално не е преведена на македонски). Во тоа, значи, ремек-дело на гротеската и на карневализацијата, постои една ваква сцена: џинот Пантагруел со својот огромен исплазен јазик успева од дожд да ја заштити целокупната војска сместена на едно поле! По таа сцена следува описот на доживеалиците на писателот Алкофрибас во устата на Пантагруел. Паѓајќи во зјапнатата уста на џинот, Алкофрибас таму затекнува цел еден таинствен свет; пространи ливади, шуми, утврдени градови. Во устата тој открил повеќе од 25 кнежевства! А жителите кои живеат во устата на Пантагруел се убедени дека нивниот свет е постар од земјата! Алкофрибас во устата на џинот проживеал шест месеци, хранејќи се со она што минувало низ устата на Пантагруел, а нуждата ја вршел директно во неговото грло.

Подобра метафора за сегашнава „орална“ заточеност на Македонија - здравје. Живееме во светот на 25-те кнежевства - во газот. И во најстариот од сите стари светови уринираме и дефецираме директно во сопственото хипостазирано грло. Македонија како самодоволен циркулаторен канал: од устата до чмарот истиот свет, истиот круг, „најстар на светот“.



Еден од најстрашните симптоми на таа слепа забарикадираност е политиката на Министерството за култура. Знам што зборувам: деновиве излезе списокот книги што ќе бидат издадени со помош на нашата Влада: 95 отсто македонски автори. А од тие 95 отсто македонски автори, најмалку 80 отсто се чист шкарт, „литература за огрев“, како што вели младиот писател Букарски. Иако тие книги не ги читаат дури ни нивните издавачи (дури ни семејствата на скрибоманите!) да речеме дека тоа, во крајна линија, не пречи: нека државата и понатаму им дава скромна социјална помош во вид на хонорари на хордите македонски таканаречени писатели (кои, главно, ништо не читаат; и тоа е еден од парадоксите на оваа велелепна и прадревна македонска култура: милион сликари, скулптори, музичари, актери, писатели итн. - а жив човек со нормални културни потреби - нема). Проблемот е што тие 95 отсто речиси сосема нечитливи и неупотребливи книги трошат баш 95 отсто од целокупната сума за издаваштвото. Последица на тоа е што немаме никаква друга литература освен таа, која е ноторна маклатура. И проблемот со тоа е што за веки веков го губиме столбот на целокупната култура (а богами и на целокупната света македонска држава): пристојно култивираниот (со јасно профилирани културни потреби) просечен македонски граѓанин (граѓа од паганин е неговата сегашна состојба).



Но, едноставно е мачно да се зборува за ова. Иста слика, исто растојание, со децении. Барем да се слушнеше некој тивок, скромен глас на протест, тоа веќе ќе беше нешто! Барем од помладиве писатели, од Смилевски јуниорот, на пример. или од, не дај боже, благонадежниот бадникарски проповедник Андоновски (кој, додека арбитрираше, имаше слични идеи за поддршка исклучиво на македонските автори); ако веќе протест за катастрофалната издавачка политика не можеме да очекуваме од книжевниот критичар и претседател на МАНУ, Старделов, од професорите по светска литература и академици (Ѓурчинов, Урошевиќ итн.), или од третокласните скрибомани од ДПМ (сега навјасани кој побрзо да стави потпис за вмровскиот претседателски кандидат).

По стоти пат: јалови се парите кои не се насочени системски, кон развој на целокупниот сектор, кон воспоставување правила на игра, повисоки стандарди и нови покултивирани читатели. Чаталејќи се со милионите евра потрошени за издавачки проекти, Владата поефикасно од најдушманските „денационализаторски" политики, всушност, го уништува темелот на македонското издаваштво: вкусот на читателите и професионализацијата на книгоиздателствата. Самата Влада стана најголемиот издавач, најголемиот огласувач, најголемиот арбитар на вкусот, најголемиот купувач во земјата. А тоа, се разбира, е катастрофа. Тоа е тотално неразбирање не само на демократијата или на конкурентските односи кои го унапредуваат општеството туку е неразбирање на најосновните општествени механизми.



Уште поголема катастрофа стои на другиот крај на тој мрачен коруптивен синџир: вечните безвредни чкрабатори на најпримитивна национална литература, сложно, „органицистички", како супстрат на самата нација (како алиен во стомакот на мајка Македонија) набутани во ДПМ и МАНУ. Оние кои, низ лектирите, ни ја огадуваа идејата за литература, и ден денес го предводат орото и се топорат како некакви гротескни канонизатори на една застрашувачки провинцијална литература.

Ќе завршам, пак, со карневалска слика, оти темава е мачна до блуење (тоа се тие етерични и вечни национални чувства кога раблеовски ќе се сведат на органското, на „телото на нацијата“; та шикаат проливот, урината и наталожените отрови од сите отвори).

Во „Комедијата дел Арте“ постои една класична лакрдијашка сцена: разговарајќи со Арлекинот, на зајакот никако не му поаѓа од рака да изговори еден тежок збор; тој прави необични напори, зборот во грлото го задушува, устата му е зјапната, па малку се сталожува, но пак збивта, се гуши, лицето му се дуе, очите му се ококорени, „како да има породилни болки и грчови“. Најпосле Арлекинот, кому му здодеало да чека зборот да излезе, му помага на зајакот на неочекуван начин: од залет со глава го удира зајакот во стомак и тешкиот збор најпосле се раѓа!

И еве ја тајната на породениот збор: поголемиот дел од македонската државна култура е тешко срање!

(Авторот е издавач)