Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов  (20)

Бугарија го воскреснува Михајлов

Ако те прашаат што си и од каде си - ќе одговориш дека си македонски Бугарин од Македонија, советувал Михајлов еден млад Македонец

Виктор Цветаноски

Во последно време се' поголемо е интересирањето во Бугарија за Иван Михајлов. Ако порано сите акции околу него ги поведуваше и ги водеше ВМРО на Красимир Каракачанов, сега неговото дело го истражуваат познати бугарски историчари, кои најавуваат посеопфатни истражувања. Поранешниот директор на бугарскиот архив Цочо Билјарски објави Зборник на трудови, спомени и статии, како и повеќе интервјуа на Михајлов што ги давал на медиумите, определувајќи го овој зафат како воскреснување на легендата.

Билјарски смета дека за Михајлов е пишувано малку и дека досегашните оцени за него биле противречни како што било противречно и неговото дело. Според него, името се' уште му било обвиткано со легенди, како и неговиот петти том од спомените за кого сите знаеле, но никој не го видел. Бугарскиот историчар, чија специјалност е македонската револуционерна борба, подвлекува дека Михајлов водел дневници и токму поради тоа истражувањата на историчарите требало да бидат насочени во таа насока, зашто преку нив можело да се одговори на многу нејаснотии за борбите во ВМРО во 20-тите и во 30-тите години од минатиот век.

„Овој Зборник е продолжение на четирите тома со спомени, книги и публицистика на Иван Михајлов и тој со нови докази ја дополнува историјата на национално-ослободителните борби на македонските Бугари. Публикувањето на тие не многу познати публицистички и меморијални материјали е мал придонес кон големата претстојна истражувачка работа на творештвото на големиот бугарски револуционер Иван Михајлов, на кого историската наука уште му должи“, подвлекува Билјарски. Истовремено најавува дека се предвидува да се истражува и да се публикува и неговата огромна кореспонденција, која, според него, била не помалку вреден извор за проучување на „револуционерните борби на Бугарите останати надвор од татковината“.

„Со овој Зборник започнува публикувањето на творештвото и документарното наследство на големите бугарски револуционери Иван Михајлов и Тодор Александров, кој ќе биде проследен и од наредни томови за останатите бугарски револуционери од пантенонот на бесмртноста, кои го дадоа животот или најубавите години од него за ослободување на Бугарите, останати надвор од територијата на окрвавената и искастрена наша татковина – Бугарија“, пишува Билјарски во книгата „Иван Михајлов –легендата воскреснува“, објавена во едицијата „Сите Бугари заедно“.

Во Зборникот се поместени триесетина трудови, спомени и статии, како и дваесетина интервјуа што ги давал Михајлов за некои американски и европски весници и агенции. Објавени се и интервјуата дадени за бугарски весници и за „Македонска трубуна“ непосредно пред неговата смрт.

Билјарски подвлекува дека речиси сите изјави и интервјуа на Иван Михајлов откриваат „вистински револуционер“ и наставник, кој како да се исповеда и притоа посебно препорачува да се прочитаат две статии од кои може да се видат ставовите на Михајлов за македонската нација. „Како најкарактеристични можат да се посочат ’Ако сум Бугарин, не сум ли Македонец‘ и ’Искористувањето на светата простотија‘, кои како што покажува нашата современост, добро е да бидат прочитани одново зашто ’светата простотија’ и денес зафаќа нови позиции од двете страни на нашата југозападна граница“, заклучува Билјарски.

Во статијата „Ако сум Бугарин, не сум ли Македонец“ е поместен одговорот на Иван Михајлов на едно писмо што ќе му го испрати некој млад човек од вардарскиот дел на Македонија во 1971 година со следново прашање: „Ако сум Бугарин дали тогаш не сум Македонец“?

„Ако те прашаат што си (по народност) ќе одговориш дека си Бугарин. Ако те прашаат од каде си – ќе одговориш дека си од Македонија. Но, можеш во тој случај да кажеш дека си ’македонски Бугарин‘’ или ’Бугарин од Македонија‘. Со таквиот одговор веднаш си се изјаснил што си по народност и која е поточно твојата земја. Таков исцрпен одговор е особено потребен пред странците“, ќе го советува Михајлов.

Според него, во Титова Југославија како и за времето на Кралска Југославија се користеле секакви средства за да се искорени бугарското име и во „заграбените македонски околии“ го заменувале со Македонец и Македонка. „Во нашите противмерки треба да бидеме тактични, многу проникливи. Ни треба многу труд за да објасниме дека има разлика меѓу географското и националното име“, порачува Михајлов од Рим, определувајќи ги Македонците како македонски Бугари.

Според Михајлов, не е мал број на луѓето што не биле школувани или биле малку писмени и се описмениле преку училиштата во кои од 1945 година им била наметната „србокомунистичка програма“.

Михајлов објаснува дека „македонските Бугари“ немале ништо заедничко со Александар Велики, нешто што според него, им го сервирала власта во Титова Југославија. „Во Македонија (Вардарската област под југословенска власт) тиранската власт никогаш не им објаснувала на неуките луѓе дека немаат ништо заедничко со Александар Велики, чија држава е исчезната пред две илјади години. Посебно тоа прашање не се разјаснува за да си мислат простичките дека Титовата ’Македонска Народна Република‘ е едноставно некакво продолжување на старото македонско царство во кое живееше и царуваше Александар Македонски. Истовремено, пак, во таа македонска област се крешти во сите насоки за заблудување на неуките дека некаква ’македонска народност‘ со векови наваму била потиснувана од некои други; и дека едвај сега откако е на власт Тито таа народност за првпат се претставила пред светот“, пишува Михајлов во март 1971 година во весникот „Македонска трибуна“ на МПО.

На Михајлов во Бугарија му се оддаваат се' поголеми почести. По повод 100-годишнината од неговото раѓање во Борисовата градина каде што се поставени обележјата на сите заслужни Бугари, му беше подигната спомен-биста, а во Националниот историски музеј беше отворена изложба за животниот пат и делото на Михајлов на која беа презентирани документи поврзани со Тодор Александров и со Александар Протогеров, а посетителите можеа да видат документи и за коресподенцијата што ја имал со поглаварот на НДХ, Анте Павелиќ и хрватското фашистичко движење „Усташ“. Беше организиран и симпозиум на кој се величеа неговото дело и заслугите за бугарштината. Подоцна беа преобјавени и неколкутомните спомени што ги издаде Михајлов во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век во Рим.

Во Бугарија беа поведени и неколку иницијативи неговите посмртни останки да бидат пренесени од Рим во Ќустендил. Неговата внука од брат, Рајна Михајлова, пред десетина години подаде молба до Министерството за надворешни работи на Италија за ексхумација на останките на нејзиниот чичко, во што беше поддржана и од ВМРО на Каракачанов, чии челници веќе престојувале во Рим и разговарале со надлежните органи.

Ванчо Михајлов умре во 1990 години и е погребан на католички гробишта што се наоѓаат 30 километри од главниот град на Италија, покрај неговата сопруга Менча Карничу. Како што своевремено пишуваа бугарските весници, Михајлов сакал да биде погребан во Ќустендил, до гробот на неговата мајка. Постои и една друга верзија што ја протежира Вида Боева дека претсмртна желба на лидерот на терористичката ВМРО била неговите посмртни останки, на сопругата Менча Карничу и на личниот секретар Асен Аврамов да бидат пренесени на Пирин Планина и да бидат погребани до гробот на Тодор Александров.

За време на погребот во Рим Бугарија со специјален авион испрати посебна делегација. Од името на претседателот Жељу Желев последна почит му оддаде Ангел Димитров, првиот бугарски амбасадор во Македонија, а од софиската ВМРО и од македонските братства Христо Матов, внук од брат на познатиот македонски револуционер Матов, чие име го носи. На погребот присуствувал и братот Наско Михајлов, кој живеел во Ќустендил.