Претходен број

Кич-митологии

Семиотика на шлаканицата

Венко Андоновски

Неиспратено писмо до Бакојани и Караманлис

Почитувани грчки колеги,

Ви пишувам со најискрени намери, како на колеги - интелектуалци, односно како на луѓе кои имаат постојани обврски кон вистината, без разлика што постмодерната епоха не' подучува дека вистина не постои: „дајте ми два три-податока и јас ќе конструирам вистина“, вели една постмодерна вулгата. Вистини не постојат, тие се конструираат. Не се сомневам дека таа постмодерна претпоставка одлично ја познавате. Тоа го покажавте во оној момент кога земјата што во својата историја (барем онаа која вие и' ја признавате, а во која го нема Александар) - немала ниту една офанзивна воена акција, ја претставивте како крвожеден аждер со „иредентистички“ и „територијални“ претензии! Тоа е земја која во својата најголема касарна во моментов има три пушки и четири метли. За да ја избегнеме трагикомиката, да го замениме зборот „вистина“ за момент со зборот „човек“, за да не се повредите и да не помислите дека ќе копам по некакви историски вистини. Нема да копам: ќе копаат други, со студени глави, и наши и ваши, и тоа многу подолго одошто можеме да замислиме. Затоа ќе кажам дека и вие и ние, како мислечки суштества, едноставно - имаме обврски кон - човекот.

Првата обврска кон човекот е да се почитува тој како човек. Со други зборови, да му се остави слободно да мисли за себе и за другите. Првата мисла за себе е, се разбира, поврзана со себесознавањето, и во врска со тоа, со именувањето (крштавањето). Рака на срце, човек не си го избира сам своето име, туку го добива од родителите: така е тоа и кај семејствата, и кај нациите. Мене ме крстиле Венко, и барем засега не ми се случило некој да ми пријде на улица и да ми каже: „Ти не смееш да се викаш Венко, затоа што јас веќе се викам така“. Но, тоа ми се случи минатата седмица во Букурешт, каде што, на еден поинаков начин вие ми го кажавте – токму тоа. Јас тоа го доживеав како семиотичка шлаканица (за неупатените – „семиотика“ е наука за именувањата и општа теорија за знаците). Ќе се обидам да објаснам зошто.

Ќе говорам со проверен глас, со аргументите на Платон, вашиот сјаен претходник. „Во Платоновите одредби на знакот, во средината стои расправата за името (онома). Јазичниот знак според Платон го конституираат три семиотички феномени: 1. гласот, 2. идејата или поимот (еидос, логос) и 3. означеното нешто, битието (прагма)“, се вели за Платон во една од засега најкомплетните истории на семиотиката (онаа на Винфрид Нут). Во неа потоа се коментира дијалогот „Кратил“ на Платон, кој носи поднаслов „За исправноста на имињата“; очигледно, терен кој, иако е Платонов (а вие негови следбеници), слабо сте го познавале пред да ја донесете онаа одлука за вето во Букурешт. Да ја познававте Платоновата семиотика, немаше да тврдите дека нашето име е „неисправно“. Еве зошто:

„Во Платоновиот дијалог ’Кратил‘ (За исправноста на имињата) се поставува прашањето дали врската меѓу името, идејата и означените нешта е природна, или пак таа врска е одредена со конвенции и произволност. Платон ги развива следниве идеи: 1. Јазичните знаци, без разлика дали се од природен или конвенционален вид, се САМО НЕПОТПОЛН ПРИКАЗ на вистинската природа на нештата; 2. Зборовите НЕ ОТКРИВААТ НИШТО од вистинската природа на нештата... 3. Познанието преку зборовите е само ИНДИРЕКТНО... Вистината за нештата, преку зборовите, можеме да ја сознаеме само НЕЦЕЛОСНО“. (Нут)

Според тоа, ако имињата се само непотполен приказ на нештата, ништо не пречи да постојат и две инидивидуи со исто име, како што и зеленото и црвеното јаболко се именуваат со еден ист збор – „јаболко“. Тоа, следствено значи дека: ако некого денес наречете Грк, не значи дека со тоа му ги признавате Платоновите умствени способности, исто што ако го наречете Македонец, тоа не значи дека му е внук на Александар Македонски и дека во него тече јуначка крв. Зборовите прикажуваат НЕЦЕЛОСНО. Тоа не го велам јас, тоа го вели Платон.

Дека тоа е навистина така и дека имињата не се исто што и нештата што ги означуваат, докажува историјата на цензурата. Можете да го цензурирате зборот „еднаквост“, но вие го цензурирате само зборот, а не и поимот на еднаквоста во главите на луѓето, иако веќе никој нема да го изговори зборот! Можете да ги цензурирате (како во многу пуритански средини) дури и зборовите за гениталии, но вие не ги бришете сликите (поимите) за тие гениталии во главите на луѓето, а уште помалку ги цензурирате гениталиите како реалитет. Можете да го цензурирате дури и зборот „ерекција“, а тоа сепак да не се одрази на ерекциите во стварноста.

Тоа значи: забраната на името не значи дека го поништувате нештото што со тоа име е означено. И да не постои име „Република Македонија“, таа ќе постои и како поим, и како реалитет. Па, ако е така, зошто ни врзавте шлаканица во Букурешт? Дали имате проблем со името или со реалноста што ја означува тоа име?

Психолозите велат дека шлаканицата, иако е акт на физичко насилство, е знак на слабост. Удира оној што паднал духовно, го исклучил разумот и паднал во афект. А во афектот не треба да се дејствува, оти тогаш се прави трагична грешка – „хамартија“ (така говореше вашиот претходник Аристотел, во „За поетиката“). Нашите овде, велат, во истиот стил: изброј до десет пред да удриш. Вие не избројавте. Психолозите уште велат дека веднаш по шлаканицата, оној што удрил почнува да го менува расположението: од задоволство, со секој следен миг запаѓа во се' полошо и полошо расположение. Некои тоа го именуваат како „грижа на совеста“: оти, дури и да бил во право, оној што удрил шлаканица, макар само и симболички - му го повредил ОБРАЗОТ на удрениот. А образот е орган на душата, иако е сместен на лицето.

Од друга страна, велат, оној што е удрен, дури и да бил со право удрен, од миг во миг се чувствува подобро. Затоа што проштавањето е во негови раце. Удрениот проштава, не оној што удрил. Или, како што вели уште еден мудрец од антиката: подобро е да трпиш, одошто да чиниш неправда. Затоа, секое отворање на устата од наша страна сега значи – прошка. Јас пишав.

(Авторот е професор на Филолошки факултет)