Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (14)

Македонците во српскиот пекол

Од двајца браќа едниот бил терорист на Ванчо Михајлов, а другиот брат во четата на српскиот војвода Јован Бабунски. За девет години терористите на Михајлов извршиле 85 атентати во вардарскиот дел на Македонија

Виктор Цветаноски

Од 1925 до 1934 година биле извршени 85 атентати во Вардарскиот дел на Македонија од неговите терористи, тврди Иван Михајлов во своите спомени. Речиси десет години се водела немилосрдна војна меѓу михајловистичката ВМРО и тогашната српска окупаторска власт. Најголем губитници од тоа бил македонскиот народ, кој платил многу висока цена, зашто одмаздата на Србите по секој атентат била сурова и масовна, при што страдале многу невини жртви.

Познатиот американски писател и новинар со македонско потекло, Стојан Христов, кој во тоа време известувал од Балканот, пишува дека Србите на нападите возвратиле жестоко - со апсења, измачувања, затворања... Убивале сто за еден. Откако не успеале да се справат со терористите на ВМРО ја заградиле целата граница со Бугарија со бодликава жица.

„Српско-бугарска гранична линија, долга 524 километри, е уникатна граница во денешниот свет. Ја посетив и разгледував голем број нејзини потези, извонредна глетка. Има места каде што преплетената бодлива мрежа е длабока и до десет метри. Веднаш до мрежата се наоѓаат повеќе ровови (комитаџиите ги нарекуваа ’волчји бездна‘), во кои можеа да ве фатат како зајак во стапица. За да се спречи сечењето на жицата со клешти постои систем од електрични аларми што ја сврзуваат бодливата џунгла со бункерите. Вториве се вистински тврдини од цемент и од железо. Нивните оџаци се покриени со железни мрежи и паравани така што комитаџиите не може да внесуваат бомби низ нив за да ги вознемируваат стражарите што седат околу огништето внатре“, напишал Христов во 1936 година во книгата „Херои и убијци“.

За тоа дека тогашната српска власт со невидена жестина ја спроведувала својата репресивна политика врз недолжното македонско население говори и бројот на војници и на полицајци што биле стационирани во Македонија. Во зависност од потребите, бројот на жандармите од 1921 до 1934 година се движел од 10.000 до 20.000. Покрај тоа, биле формирани и посебни (четнички) паравоени организации, составени од српски доброволци. Во вардарскиот дел на Македонија српскиот режимот држел вкупно 54.700 вооружени луѓе. До 1930 година над 50 илјади лица биле обвинети за политички дела. Во периодот од 1919 и 1929 година, биле извршени 1.400 политички убиства, а 14 села запалени од жандармеријата и од контрачетите. На 3 март 1923 година во селото Гарван, Радовишко, биле убиени 28 селани.

Михајловистичката терористичка активност во Македонија, особено била присутна во втората половина на 1927 година кога биле извршени многу атентати. Тогаш во Штип бил убиен генералот Михаило Ковачевиќ. Димче Зографски, кој по извршувањето на атентатот бил затворен и осуден, напишал дека генерал Ковачевиќ бил убиен на 5 октомври 1927 година, пред портата на куќата во која живеел. Во него стрелале двајца терористи на Михајлов - Ипократ Развигоров, роден во Штип, и Благој Кралев, роден во Куманово, испратени специјално од Софија да го извршат убиството. Нив им помагал штипјанецот Илија Лилинков, кој бил емигрант во Бугарија, а потоа се вратил во Штип каде што работел како шивачки работник. По атентатот, полицијата извршила масовни апсења. Се' што било сомнително се нашло во затвор. Секоја штипска куќа била претресена и кога во ниту една не го нашле соработникот на атентаторите Илија Лилинков, веќе биле сигурни кои се можните убијци на генералот. Два дена по убиството биле откриени двајцата атентатори и нивниот соучесник. Жив го фатиле само Благој Кралев, а Ипократ Развигоров и Илија Лилинков се самоубиле.

„Атентатот на генерал Ковачевиќ ја повампири малку стивнатата реакција во Штип и во Брегалничко, повторно се појавија на сцена најтемните полициски типови од мафијата на Каламатија. Почнува крвава оргија. Прво во полицијата, за одмазда, со стапови е убиен таткото на Илија Лилинков, 75-годишен старец, потоа го изведоа од затвор 70-годишниот Мише Гаврилски (татко на Ванчо Михајлов) и убиен е заедно со неговиот син Ристо на мостот на реката Отиња кај Ново Село (Штип). Од затвор се изведени и ликвидирани Ристо Бујуклиски од Штип и Добри Паликрушев, 17- годишен младинец, член на СКОЈ, исто така, од Штип. Во затвор во една ќелија на 19 и на 20 февруари 1928 година жандари со раце го задушиле Коста (Коциро) Развигоров од Штип, брат на атентаторот Развигоров“, пишува Зографски.

Притоа, тој напомнува дека примерот на двајцата браќа Коста и Ипократ Развигоров е најдобра илустрација за големата македонска трагедија, предизвикана од бугарската и од српската пропаганда. Коста бил во четата на Јован Бабунски и учесник во низа терористички акции на овој просрпски војвода, а другиот брат, атентаторот на Ковачевиќ, се нашол на спротивната страна и станал терорист на Иван Михајлов.

Во штипскиот затвор биле донесени и триесетина лица од други места. Според кажувањата на селани од Кочанско, Беровско и од Делчевско, откако ќе ги затвореле, истата ноќ ги одвеле и ги ликвидирале. Зографски спомнува дека вкупно 200 лица по атентатот биле ликвидирани од српската полиција. Подоцна се организирале судења по кои е изречена една смртна пресуда на атентаторот Благој Кралев, а многумина се осудени на повеќе години робија.

Во областа завладеале анархија и самоволие. Голем број од жителите за да го зачуваат својот живот, биле принудени да побегнат во планините или преку граница. Од Штипско, Радовишко, Светиниколско, Царево Село (Делчевско), Кочанско, Беровско и Виничко се одметнале 575 луѓе, 169 побегнале во Бугарија, а 276 лица биле прогласени за непослушни.

Во немилосрдната војна меѓу терористичката ВМРО на Иван Михајлов и српската власт не биле користени само атентатите и одмаздата врз населението, туку и разни шпионски и контрашпионски методи. Жика Лазиќ, задолжен за безбедноста во Кралска Југославија решил да испрати човек за да го убие Михајлов. Тогаш во Белград живеел Македонецот Иван Момчилов, кој бил докажан како лојален човек на српската власт и тој бил избран за да ја изврши задачата.

Откако Србите му ги обезбедиле потребните документи, од Битола преку Грција пристигнал во Софија каде што стапил во контакт со луѓе на ВМРО, претставувајќи им се како бегалец од српскиот терор во Македонија. Истовремено побарал лично да се види со Михајлов за да му соопшти нешто многу важно. Со него се сретнал по две седмици. Што се случило со Момчилов за да се откаже од намерите да го ликвидира лидерот на ВМРО никој не може да објасни. Кога се видел, место да пука во него, му се исповедал и му признал дека Србите го испратиле да го убијат.

„Остроумниот Михајлов, чиј ум е како котле што клокоти со заговори и контразаговори, веднаш ја здогледал можноста да го претвори заговорот на Лазиќ во бумеранг. Му рекол на Момчилов дека ако се врати во Белград и го убие Лазиќ, не само што ќе се искупи за петте години служба под непријателот, туку и ќе стане македонски херој. За да му го олесни враќањето и да го обезбеди приемот кај Лазиќ како херој-убиец на Иван Михајлов, Михајлов пригодно понуди да се прогласи за убиен и да остане убиен додека Момчилов да го изврши контразаговорот. Комитаџиите исценирале лажна битка покрај границата една вечер и следното утро на насловните страници на софиските весници беше објавено дека Иван Михајлов е убиен. Извештајот беше телеграфски соопштен и од новинските агенции низ светот“, пишува Стојан Христов.

Момчилов пристигнал во Белград и како „српски херој“ и лично бил примен од Жика Лазиќ во неговата канцеларија. Само што стражарот ја затворил вратата и Лазиќ му ја подал раката за да му честита, испукал четири истрели во него, а еден куршум во сопствената глава, мислејќи дека го убил. Меѓутоа, Лазиќ бил тешко ранет и преживеал. Станал губернатор на Вардарска Македонија и министер за внатрешни работи на Кралска Југославија.

Но, и српската власт успеала да го надмудри Михајлов. Во Софија го испратил својот агент Перо Грубер, кој дознал многу работи за михајловистичката ВМРО, за македонската емиграција и поврзаноста на бугарската влада на Андреј Љапчев со Михајлов. Грубер на бугарската јавноста ќе и' биде претставен како војводински револуционер, кој дошол во Софија да бара сојузништво против Белград.

Бил гостин на Македонскиот национален комитет, при што му бил организиран свечен пречек. Како што забележува Ангел Динев, за време на здравиците на банкетот тој јавно ќе побара присутните да му се потпишат, за како што рекол, нивните потписи да ги однесе кај неговиот народ за распалување на силата по обединувањето за борба против Белград. Подоцна го прошетале во повеќе места, да запознае многу луѓе, а посети и некои складишта на ВМРО што му биде дозволено дури и да ги сними. Откако си заминал дознале дека Грубер бил српски агент.