Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (5)

Колеж на санданистите

Во Дабница, Неврокопско, на мошне суров начин биле убиени 120 санданисти, комунисти и левоориентирани земјоделци

Виктор Цветаноски

Охридскиот војвода Петар Шанданов, кој бил присутен на средбите во Софија на кои се договарале кои лица уште треба да се ликвидираат по убиствата во Горна Џумаја, раскажува: „Георги Баждаров, Прличев, Протогеров, Иван Михајлов, Ѓурков и Дрангов кои беа задоени со една сатанска омраза спрема поранешните ’серчани’ од крилото на Јане Сандански инсистираа по секоја цена да се ликвидира овој џган, зашто се претпоставуваше дека едни од главните виновници за убиството на Тодор се приврзаниците на санданистите во Петричко, како одмазда за Јане Сандански... Јас категорички одбив. Тогаш Баждаров го постави прашањето на друга основа. Ми кажа дека Иван Михајлов се изразил погрешно кога рекол дека еднаш засекогаш треба да се ликвидира овој џган – санданистите“, пишува тој во своите спомени, појаснувајќи дека им рекол дека ќе се согласи само под услов ако бидат судени.

Но, очигледно, Михајлов го мислел тоа што и го кажал. Според Шанданов, убивал без пресуда, не затоа што биле виновни, туку затоа што жртвите некогаш припаѓале на крилото на „серчани“. „По заминувањето на Протогеров и Иван Михајлов во петричкиот крај, во соработка со воените власти беа фатени многу угледни ’санданисти’ и членови на Комунистичката партија, кои според процените на некои беа сметани за соучесници во убиството на Тодора. Иван Михајлов ги испрашувал според методите на инквизицијата и веднаш ги ликвидирал“, подвлекува охридскиот војвода.

„Алеко Василев и сите кои беа ликвидирани по неговото убиство беа невини жртви и тие беа убиени по желба на тогашната бугарска власт за да се исчистат сите приврзаници на Сандански, кој го посеа семето меѓу серчани за самостојна автономна Македонија“, го поткрепува тврдењето на Шанданов Атанас Христов Џолев – наречен Наско. Тој вели дека неговите спомени можеби некому нема да му се допаднат, но тие се негова претсмртна исповед.

Во времето кога михајловистите ги започнале ликвидациите во Пиринска Македонија, Атанас Џолев и повеќемина членови на организацијата биле повикани да и' помогнат на бугарската војска да ги пронајде Штерју Влахов и Динчо Вретенаров, непосредните убијци на Тодор Александров. „Една вечер мене ме извика еден началник на струмичката чета со уште двајца други со оружјето да отидеме некаде. Отидовме во домот на Стојо Хаџиев, за кого порано имав слушано дека е некаков раководител на организацијата. Го повикавме, тој излезе и веднаш го врзавме и го одведовме во друга куќа, каде што пред да отидеме беше доведен и врзан Христо Медникаров, дотогашен легален раководител на Петричка околија. И двајцата, колку што знам, беа од Серско. Истата вечер ги зедоа со лека кола и ги одведоа во непознат правец, откаде што не се вратија повеќе живи кај своите семејства“, раскажува Џолев.

Подоцна разбрал дека биле убиени зашто биле луѓе на Алеко Василев. По неколку дена, во близината на Петрич се предале двајцата браќа Коста и Нашко Елшански, од селото Елшани, Серско, кои ги познавал отпорано и се занимавале со трговија. Двајцата биле добри пријатели на Василев и на Штерјо Влахов, кои според Џолев не знаеле за ликвидациите во Горна Џумаја. „Не знаејќи што станува, исплашени побегнале кон Петрич и се криеле околу реката Струма. Сметајќи дека се целосно невини и дека се' се стишало, тие се предале на луѓе на организацијата во Петрич. Беа задржани во истата куќа, каде што бевме два-три дена и вечерта ги зедоа со лека кола некаде и тие исто така беа убиени“, раскажува тој во своите спомени.

Џолев тврди дека и Васил Попстојанов на истиот начин исчезнал од својот дом и не се вратил кај своето семејство. И тој бил ликвидиран како приврзаник на Алеко Василев и како серчанин – санданист. На истиот начин бил фатен и убиен некаде и петричкиот околиски војвода Танчо. „Можеби имаше и други лица од Петричко и Свети Врач (денешен Сандански н.з.) кои, исто така, беа ликвидирани како приврзаници на Алеко што јас не ги знам. Подоцна слушнав да се зборува дека по убиството на Алеко биле ликвидирани околу 200 луѓе, негови верни истомисленици, повеќето од Серско, Егејска Македонија (санданисти). По таа крвава трагедија што траеше септември и октомври 1924 година, набрзо за да се маскираат сите тие убиства, новите големци на организацијата со благослов на тогашната Цанкова власт издадоа една брошура, насловена ’Заговорот за убиството на Тодор Александров’ – напишана од Јордан Бадев, во која на сите убиени им беше закачен епитетот – ’заговорници и убијци’“, се сеќава Џолев.

Истовремено, тој нагласува дека во тогашните бугарски дневни весници биле изнесени многу неточни и срамни обвиненија за таканаречените „заговорници“. Голем дел од општеството, дури и некои дотогашни симпатизери на Алеко Василев, поверувале во тие мајсторски скроени маневри, зашто во тоа време никој немал храброст да каже дека немало никаков заговор, а секој гледал да си ја спаси својата глава.

Дабница, село во Гоцеделчевско, некогаш познат како Неврокопски крај, е најголем сведок на таквите крвави настани и колежи што ги вршеле михајловистите врз санданистите и комунистите. Кога го посетивме селото пред десетина години речиси немаше живи сведоци, но потресната приказна за убиените живееше во потсвеста на помладите генерации.

„Во Дабница биле ликвидирани над 120 луѓе. Претходно ги измачувале на разни начини, ги тепале немилосрдно, ги печеле во фурна. Мртвите ги закопале во една нива, а сопственикот – Турчин, го натерале наредниот ден да ја изора за да не се познаваат траги. По многу години ја открил големата тајна што му тежела на душата. Се сеќавам добро на денот, кога комунистите ги откопаа коските и ги пренесоа во заедничка гробница во центарот на Гоце Делчев. На нивата едно крај друго беа поставени 120 мали мртовечки сандачиња. Во секое од нив беше ставено по грст земја и по некоја човечка коска“, ни раскажуваше Георги Дукимов од Гоце Делчев.

Додека ги измачувале, донеле свирачи и ги терале да свират со зурлите колку што можат, да удираат силно со тапаните за да не се слушаат писоците на жртвите. На крстосниците на патиштата во Неврокопско беселе по неколкумина и долго ги оставале да висат за да се плаши населението. Тоа го правеле луѓето на Михајлов. Повеќето од убиените биле македонисти - санданисти и земјоделци.

Еден од очевидците е - Прокоп Самокишев, кој ќе има среќа да се спаси од најлошото со поткуп, во едно од своите сметководни тефтерчиња ќе го запише она тоа што го доживеал и видел со следните зборови: „Ме оставија неколку дена без тепање, ама и без леб. За време на тие денови тоа што го видов и слушнав не е насликано во пеколот на тешовската црква. И бесење, и во печка горење, и во вар попарување, и на ченгел закачување... Едно утро ме изведоа надвор за да го заметам дворот. И токму тогаш влезе комисијата. Напред одеа двајца. Едниот веднаш го познав - генерал Протогеров, од Солунскиот фронт го познавав... По него беше помладиот, изгледа и поважен од него... Подоцна разбрав дека тој бил самиот Иван Михајлов“.

Во Дабница биле донесени и подложени на ужасно мачење повеќе од 300 души. Непознатото село, избрано поради неговата осаменост во подножјето на Родопите, ја имало несреќната судбина да се претвори во вистински пекол за санданистите, комунисти и левоориентираните земјоделци. Според историчарите, многу акции за ликвидации ги презеле заеднички бугарската војска и михајловистичката ВМРО, која била инструмент на бугарската држава. Над 100 ванчомихајловисти тогаш работеле во државна безбедност и во казнените органи на Военото министерство. Најладнокрвните џелатите владата на Цанков ги добила токму од Михајлов.

Дабничкиот колеж бил подготвуван уште од 1924 година. Михајлов барал начин како да им зададе решавачки удар на неговите противниците во Неврокоп. За тоа измислил и повод. Разгласил насекаде дека раскриле нелегален канал на левите сили за врска со Тодор Паница, кој во тоа време се наоѓал во Виена, а кого со години го демнеле да го ликвидираат. Ударот бил нанесен одненадеж и тотално. Било утврдено дека во Дабница биле убиени 105 луѓе, но оваа бројка е поголема зашто истражувањата не биле дозавршени.

„Човекот што раководеше со дабничкиот колеж е Иван Михајлов. Во тоа време тој и Александар Протогеров се' уште не се имаа фатено за гуша. Организацијата се' уште не беше расцепена на михајловисти и протогеровисти, но веќе Иван Михајлов беше лидер на нејзиното терористичко крило. Лично тој ја определи комисијата што судеше во Дабница, лично тој ги потврдуваше пресудите“, се вели во една информација за овие крвави настани.