Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (4)

Ликвидиран пред своите деца

Штипјанецот Славчо Ковачев беше врвот на македонските интелектуалци во Бугарија. Дипломираше право во Париз. Беше убиен по наредба на Ванчо Михајлов

Виктор Цветаноски

„Јас не знаев во што беше вината на убиениот од мене Ковачев. Верував целосно во праведноста на решенијата издавани од организацијата и сметав за свој долг да ги исполнам безусловно. Исто така, не знаев до моето затворање дека е убиен Тодор Александров. Инаку, ќе ги убиев тогаш и неговите деца“. Ова изјава на Мирчо Кикиритков, убиецот на Славчо Ковачев, познат македонски интелектуалец во Софија и член на Илинденската организација, на најдобар начин ја илустрира суровоста со која се пресметувал Иван Михајлов и ја покажува заслепеноста на неговите терористи кои го убивале секој оние што ќе им го покажел со прст без да им трепне око.

Кикиритков, кој бил штипјанец како и неговата жртва и неговиот наредбодавец, изјавува дека кај него во хотелот дошол Тодор Георгиев – Гуштеров од Штип, го качил во автомобил и го однел во куќата на еден од побогатите Македонци. „Ме воведоа во една голема широка соба преполна од наши другари, четници. Се отвори соседната врата до неа и се покажа Иван Михајлов. Не' поздрави и возбудено повторуваше како да говореше самиот на себеси: ’Не плашете се, Македонија е слободна’. При секое влегување подоцна тој одвојуваше еден по еден од другарите, кои не се враќаа. Разбравме дека нешто се случило и претстои работа за завршување. Телефонот од другата соба непрестајно ѕвонеше во неговата рака. Самиот тој таа ноќ неколку пати одлета со автомобилот. Но, каде? Тоа нас не не' интересираше. Најпосле, кон 8 часот утрото дојде и на мене ред. ’Ќе го смааш ли (по штипски) Славчо Ковачев?’ ’Каков е?’ ’Предавник!’ ’Се согласуваш ли?’ ’Согласен.’ ’Бакнете се тогаш со Страхил Развигоров, тој ќе ти го покаже’“, раскажува Мирчо Кикиритков како ги испраќал Михајлов своите терористи да ги ликвидираат најпознатите имиња на македонската левица наредниот ден по масакрот во Горна Џумаја извршен на 12 септември 1924 година.

Ковачев живеел на улица „Цар Борис“, во центарот на Софија. Кога му го одзеле животот, бил црн петок, 13 септември. Кикиритков и Развигоров го чекале во соседната кафеана четири часа. Развигоров му покажал погрешен човек кој заминал во спротивна насока. „Но, еден човек одеше по тротоарот кон куќата во која живееше Ковачев. И тогаш ми помогна една друга околност. На вратата излегоа неговите деца. Едното од нив викна: ’Тате!’. Човекот кон кого се однесуваше повикот се сврте и се насмеа, кимнувајќи со главата, зачекори побрзо кон нив. Тоа го издаде. Застанав зад неговиот грб и стрелав трипати. Падна мртов како сноп уште при првиот куршум. Но, јас не го оставив. Се приближив над него и стрелав уште трипати“, раскажува во своите спомени Кикиритков како да застрелал диво животно, а не човек пред неговите деца.

Понатаму објаснува дека околу него се собрал народ, а тој тргнал по улицата „Егзарх Јосиф“ каде што го сретнал началникот на првата полициска станица на кого му се предал. „Вечерта, истиот ден на атентатот во Света Недела, во 12 часот избегав заедно со Владо Димитров – Черноземски (кој на 13 септември го уби Димо Хаџи Димов) и Стефчо Каркалашев (од село Богданци) кој го уби П.Д. Петков – претставник на земјоделците). Ипократ Развигоров пак го уби Хараламби Стојанов. Бегството беше организирано од организацијата“, раскажува во своите сеќавања терористот на Иван Михајлов, зачувани во семејната архива на Прличеви.

За ликвидациите што ги вршел Михајлов говори и едно писмо што му го испратил на Петар Шанданов, кое требало да биде уништено, но, сепак, Кирил Прличев го зачувал: „Ова ноќ В’ндев долу ќе го заколе Методи Алексиев (Пандов ја знае штифрата) му даде наредба. Утре вечер ќе завршиме со Гоце Манолев, Стојо Хаџов, Говедарчето и Медникаров. Таму Филипов веројатно веќе ги убил Димитар Пенков, Бујнов. Да знаете дека со Ковачев е завршено“, ќе информира Михајлов.

Владислав (Славчо) Ковачев во тоа време бил едно од најистакнатите имиња на Илинденската организација. Потекнува од познато штипско револуционерно семејство, бил војвода и учесник во Илинденското востание. Дипломирал право во Париз, а докторирал правни науки во Брисел. По убедување бил федералист и се борел за самостојна и независна Македонија.

Д-р Владо Поповски вели дека Илинденската организација била главниот јавен, интелектуален и политички шпиц против бугарската влада на која и' укажувала дека Македонците имаат други интереси и друга насока на политички ангажман. „Во тој процес, колку сложен толку и деликатен, таа ги кристализира поимите на македонскиот патриотизам и на македонската политичка свест (да се мисли и чувствува само како Македонец и затоа Македонците да немаат работа со внатрешните борби на Бугарија). Таа организација љубоморно го штитеше македонскиот печат ’како одделна потреба на една самостојна политичка мисла и на едно сосема самостојно движење’ и правописот на тој печат како право на Македонците во Бугарија, како независен политички елемент, а не како дел на Бугарија, со право на политичка самостојност, како емигранти, еднакво како и правото на емигрантите Турци, Грци, Ерменци или Руси“, подвлекува Поповски

Според него, Илинденската организација го формирала, го образложила и го засновала македонскиот политички (државен) национализам со одделни, повеќе имплицитни отколку категорични, исчекорувања и кон македонскиот културен национализам - свој правопис, своја драма на македонски јазик, посебна македонска свест кај македонското население, особено во Вардарскиот дел на Македонија, посебна свест и кај бугарските Македонци поврзани со интересот за независна македонска држава. Тој смета дека она што во тогашните услови го постигнала Илинденската организација за политичкиот и државно-националниот интерес на Македонците претставува грамадно дело, а од сите илинденци во тој поглед најдалеку отишол Славчо Ковачев.

„Тој доаѓа до поимот на патриотски македонски национализам, кој го поврзува со самостојните и општите интереси на македонското население (географски, економски, државни и нешто повеќе), сметајќи дека тие интереси формираат општност на тоа население, дефинирајќи го како македонски народ, со што него го дефинира со таков степен на различност од бугарскиот народ, што значи, всушност, доближување до границата на издвоениот и посебен македонски етноним“, истакнува д-р Поповски.

Тој нагласува дека погледите на Ковачев биле најдалечниот дострел и најрадикалната позиција на Илинденската организација и на нејзините претставници што не можело да ги остави спокојни бугарските власти и оние македонски струи кои биле нивни заложници и нивни инструменти. Во џумајските, софиските и во другите масакри низ Бугарија, биле обезглавени три македонски организации - ВМРО, илинденската и федеративната, а Ванчо Михајлов, Александар Протогеров и нивните блиски приврзаници биле само инструмент на бугарскиот двор и влада.

Проучувајќи го животот и делото на Славчо Ковачев, д-р Зоран Тодоровски открил дека неговата сопруга Анастасија Размова-Ковачева ја играла улогата на Цвета во првата претстава на познатата драма „Македонска крвава свадба“ на Војдан Чернодрински, изведена во Софија. Анастасија потекнува од познатото охридско семејство Размови.

На нивната свадба во 1902 година присуствувала речиси целата тогашна македонска револуционерна елита. Кум им бил Борис Сарафов, а девери Гоце Делчев, Ѓорче Петров и Тома Давидов, а коњите на пајтонот со младоженците ги терал солунскиот антентатор Цветко Трајков.

Тодоровски вели дека Славчо Ковачев бил еден од ретките македонски дејци кој меѓу првите по Првата светска војна во Бугарија, преку употребата на термините Македонци, македонски народ, македонско население, како и лозунгот „Македонија на Македонците“, всушност, ја истакнувал посебноста на македонскиот народ, заговарајќи го принципот на негово самоопределување.

„Ваквото политичко промакедонско дејствување на Славчо Ковачев му пречеше на раководството на Македонскиот револуционерен комитет и на автомистичкото крило на ВМРО, како и на бугарскиот политички фактор, кои го ставија на нивната смртна листа, заедно со најистакнатите левоориенирани македонски дејци. Врз основа на писмена смртна пресуда, потпишана од членот на ЦК на ВМРО, генералот Александар Протогеров, тој беше убиен на 13 септември 1924 година во центарот на Софија, само неколку часа пред да го убијат неговиот истомисленик Димо Хаџи Димов“, подвлекува Тодоровски.