Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (3)

Убиството на Александров и Вартоломејската ноќ

Сите се простувале од мртвиот Александров, а Михајлов правел планови како да ги казни луѓето што пресудил дека го убиле

Виктор Цветаноски

Иван Михајлов пеколните планови за ликвидирање на луѓето за кои тврдел дека стојат зад убиството на Тодор Александров, ќе почне да ги крои уште за време на неговиот погреб. Според она што го пишува во спомените, за него нема никакви дилеми дека главни организатори се Александар Протогеров, член на ЦК на автономистичката ВМРО, Алеко Василев, првиот човек на организацијата во Петричката област и потполковникот Георги Атанасов.

„За време на погребот говоревме Прличев и јас. Само еднаш или двапати дотогаш имав произнесено говор; во тој момент целиот треперев и сакав отворено да кажам нешто пред гробот на Тодор; секакво чувство на притеснување беше исчезнато во мене. Толку вистини ми беа јасни, толку нешта ми висеа на јазикот,што требаа да станат општо достоинство. Но, знаев дека во тој момент ништо не треба да биде изречено што може да го упропасти проектот што веќе ми беше скроен во главата. Една мала грешка можеше да осуети се' и тогаш би дошло до целосен хаос и бескрајно ликување на противниците на Македонија“, ги пренесува тој своите размислувања кога се простувале од дотогашниот свој лидер.

Кога Протогеров, Василев и Атанасов се приближиле до гробот, Михајлов, како што вели, помислил дека заслужуваат сите тројца уште во тој момент да бидат ликвидирани. „Но, сепак, ми беше јасно дека во тој случај се' ќе заврши со меѓусебно убивање тука, при што би се замаглило извршеното злосторство од протогеровци, а и можноста за спасување на движењето од грозната опасност што му се закануваше“, истакнува тој, кроејќи планови како да се пресмета со сите оние што му стоеле на патот за да го заземе местото на Александров.

Прва негова мисла била како сите тројца - Протогеров, Василев и Атанасов да ги намами на едно место за да ги ликвидира. Им предложил да разговараат по погребот во селото Сугарево за, наводно, да се договорат како да го решат проблемот со Илинденската организација, со која не биле во добри односи подолго време, притоа посочувајќи дека сака да изнесе некои обвиненија. Истовремено предложил на истата средба да биде повикано и раководството на илинденците, па така да ги собере сите на едно место и полесно да се пресмета со нив. Тој отворено го пишува тоа во „Спомените“, во кои нагласува дека неговите интимни намери не биле да ги решава илинденските работи, туку да им постави стапица на луѓето што, според него, биле главни организатори на убиството на Александров.

„Надвор од другите планови за расчистување на сметките со интелектуалните убијци на Тодор што веќе дејствуваа, таква средба ми изгледаше како најсигурна стапица за нив; штом ќе се претпостави дека и ние ќе присуствуваме на средбата и штом предложат да се видиме таму каде што тројката ќе посака, таа ќе биде уште подобро заблудена, нема да помисли дека нешто се крои против неа. Со нетрпение одев кон селото, плашејќи се некако да не се осуетат разговорите“, го објаснува Михајлов сценариото според кое на 12 септември 1924 година во Горна Џумаја се пресметал со луѓето што по убедување беа санданисти и му стоеја на патот да стане лидер на автономистичката ВМРО.

Според Михајлов, Алеко Василев и Георги Атанасов правеле планови да дојдат на чело на организацијата и да го командуваат македонското дело. „Третиот, кој сосема определно знаеше што треба да се прави понатаму, бев јас; требаше тројката да биде ликвидирана; сето останато само по себе ќе се нареди и македонското дело ќе го запази својот облик во морален и во политички поглед. Може да се случи и од нас некој да загине, но движењето ќе остане, ќе биде поцелосно и независно, тоа ќе оди по јасен пат. Кога ќе се ликвидира тројката, по нив нема да се најде никој за да крева какво и да е друго знаме во негово име; уште помалку ќе биде можно тоа откако ќе се открие дека посегнале по Тодор“, ги образложува Михајлов своите намери во „Спомените“.

И така, тој почнува да го реализира пеколниот план и за големо чудо тогаш искусните револуционери и членови на Задградничното претставништво – Кирил Прличев, Наум Томалевски и Георги Баждаров во се' се согласуваат со него. Тој лично нема да оди во Горна Џумаја, местото определено за пресметка. Со главните егзекутори Кирил Дрангов, охриѓанецот Петар Шанданов и други испраќа писмо во кое пишува дека е болен и затоа мора да остане во Софија.

Тогаш се убиени Алеко Василев, Георги Атанасов и некои нивни луѓе, но не и Протогеров. Како што објаснува Михајлов, Кирил Прличев и Георги Баждаров побарале да не се посегнува по неговиот живот, зашто било неопходно да остане жив барем еден од членовите на Централниот комитет, бидејќи тогаш би било тешко да се свика конгрес. Иако таквото објаснување на Михајлов му се чинело епитропско, сепак, се согласил да го поштеди, иако сметал дека тој бил најголем виновник за убиството на Александров. Подоцна, како единствен преживеан член на ЦК на автомистичката ВМРО (третиот член, Петар Чаулев, е ликвидиран по неколку месеци во Милано), Протогеров ги потпишува смртните пресуди на луѓето што Михајлов ги определувал за отстрел.

Петар Шанданов раскажува дека во Вартоломејската ноќ, како што бил наречен трагичниот крвав настан во Горна Џумаја, учествувала и бугарската војска. По завршувањето на ноќните пукотници утрото, заедно со Протогеров и со војводата Панчо Михајлов, седнале на крајот на градот очекувајќи ги автомобилите да ги вратат во Софија и притоа ја забележал војската. „Подоцна разбрав дека Иван Михајлов уште дента, на 12 септември, отишол кај генералот Иван В’лков и го известил за она што ќе го правиме во Горна Џумаја, при што го замолил за помош од страна на војската. В’лков со специјален пратеник го предупредил началникот на гарнизонот во Горна Џумаја и, навистина, кога го напуштивме градот, на разденување, војската го блокирала“, пишува тој во своите спомени.

По убиствата во Горна Џумаја почнала хајката по раководството на Илинденската организација, кое панично го напуштило градот.

Шанданов раскажува дека имале намера да ги фатат Арсение Јовков и претседателот на организацијата, Георги Занков, но тој се откажал од тоа, иако му кажале дека се скриени во една куќа.

Човекот што го известил Шанданов го избркал со остри зборови, а кога го слушнал тоа Протогеров, кој бил со него, го прегрнал и со насолзени очи му рекол: „Те молам, никакви убиства понатаму“. Додека траеле стрелбите членовите на раководното тело на Илинденската организација ја напуштиле гостилницата во која се хранеле и се скриле во куќите на свои пријатели. Занков и Арсение Јовков не нашле добра пријателска куќа, зашто домаќинот Гоце Меѓуречки уште истата вечер ги предал.

Охридскиот војвода наведува дека илинденците на 13 септември побарале да ги заштитат воените лица во градот. Во прво време офицерите со пониски чинови им дале помош, но подоцна им откажале, зашто најверојатно добиле други инструкции од воениот врв. Единствено ги испратиле до железничката станица за да се качат на воз. Кога за тоа дознал Михајлов од Софија испратил камион со вооружени лица да го запрат возот на некоја станица за да ги симнат Арсение Јовков и Георги Занков. Меѓутоа, илинденците биле известени пред да пристигнат на наредната станица, скокнале од возот и се разделиле на различни страни.

За несреќа, тогаш пристигнал и камионот со вооружени лица, кои пукале кон нив. Притоа во нога бил ранет познатиот војвода Петар Ацев. Претседателот на Илинденската организација Георги Занков и некои други илинденци успеале да побегнат, но таква среќа немал Арсение Јовков. Откако го фатиле го вратиле во Горна Џумаја. Фатени биле и други раководители на илинденците, но ги ослободиле, бидејќи тие не му биле потребни на Михајлов. Кога му соопштиле дека Јовков е фатен тој со автомобил дошол во Горна Џумаја за лично да го испрашува. Шанданов пишува дека Михајлов подоцна самиот му раскажувал за ѕверскиот начин на кој бил измачуван и убиен Арсение Јовков.

Охридскиот војвода раскажува и за тоа како дознал за убиствата на Славчо Ковачев и Димо Хаџи Димов. Михајлов, Баждарев, Прличев, Протогеров, Ѓурков, Дрангов се собрале на 13 септември за да ги анализираат состојбите по крвавите настани во Горна Џумаја. „Попладне се собравме повторно на истото место. Иван Михајлов ми соопшти дека бил убиен Славчо Ковачев. Прашав кој наредил да се убие. Тогаш сите гракнаа дека тој бил еден од главните виновници за расцепот меѓу емиграцијата и за подготовката на убиството на Тодор. Јас замолчав. За време на седницата, кон 6 часот, не се сеќавам кој дојде и соопшти дека бил убиен Димо Хаџи Димов. Јас веќе разбрав дека е бесмислено да се протестира и затоа премолчев, но во душата ми се насобра една голема тежина“, пишува Шанданов.